عطار (متوفاي حدود 618 ق)

فريد الدين ابو حامد محمد بن ابي بکر ابراهيم عطار کدکني نيشابوري از بزرگترين عرفا و شعراي ايران است. صاحب منظومه ها يا مثنويهاي عرفاني متعددي است. در ادبيات منظوم عرفاني مي توان او را در طراز سنائي و مولانا به شمار آورد.

حافظ که شغل شاغلش تتّبع در دواوين شعر فارسي و عربي بوده طبعاً عطار را ناديده نگرفته است. به شهادت بعضي از مضامين و تعابير عطار که شبيه آنها در شعر حافظ يافت مي شود و ذيلاً به اهم آنها اشاره خواهيم کرد، تأثير شعر عطار برشعر حافظ مسلم است؛ گر چه اين تأثير به اندازه تأثير سنائي بر عطار يا عطار بر مولانا نيست، و با ميزان تأثير کمال الدين اسماعيل و سعدي و خواجو بر حافظ قابل مقايسه نيست، اما در حد خود قابل توجه است.

قياس در شباهتهاي لفظي و معنائي:

1) عطار:همه کس طالب يارند وليک             مفلسي مست پديدار کجاست (ديوان، ص 21)

حافظ: همه کس طالب يارند چه هشيار چه مست

2) عطار: خورشيد را ز پرده مشکين نقاب بست (ديوان، ص 27)

حافظ: گلبرگ را ز سنبل مشکين نقاب کن

3) عطار:بيا که قبله ما گوشه خراباتست       بيار باده که عاشق نه مرد طاماتست(ديوان، ص 33)

حافظ:بيا که قصر امل سخت سست بنيادست             بيار باده که بنياد عمر بر بادست

4) عطار: مرکب لنگست و راه دورست (ديوان، ص 48)

حافظ: پاي ما لنگست و منزل بس دراز

5) عطار:نگاهي مي کند در آينه يار                            که او خود عاشق خود جاودانه است

به خود مي بازد از خود عشق با خود              خيال آب و گل در ره بهانه است(ديوان، ص 72- 73)        

حافظ:که بندد طرف وصل از عشق شاهي               که با خود عشق بازد جاودانه

نديم و مطرب و ساقي همه اوست                   خيال آب و گل در ره بهانه

6) عطار: حديث عشق در دفتر نگنجد (ديوان، ص 130)

حافظ: که علم عشق در دفتر نباشد

7) عطار: پير ما از صومعه بگريخت در ميخانه شد (ديوان، ص 209)

حافظ: دوش از مسجد سوي ميخانه آمد پير ما

8) عطار: درد هر کس به قدر طاقت اوست (ديوان، ص 216)

حافظ: فکر هر کس به قدر همت اوست

9) عطار:به هوا داري گل ذره صفت در رقص آي          کم ز ذره نه اي او هم ز هوا مي آيد(ديوان، ص 289)

حافظ:به هوا داري او ذره صفت رقص کنان             تا لب چشمه خورشيد درخشان بروم

10) عطار: ببستم خانقه را در، در ميخانه بگشودم (ديوان، ص 424)

حافظ: در ميخانه ام بگشا که هيچ از خانقه نگشود

11) عطار: چو من جمعيت از زلف تو دارم ... (ديوان، ص 536)

حافظ: کسب جمعيت از آن زلف پريشان کردم

12) عطار: اي صبا گر بگذري بر زلف مشک افشان او (ديوان، ص 548)

حافظ: اي صبا گر بگذري بر ساحل رود ارس

13) عطار: کوتاه کرد قصه زلف دراز تو ( ديوان، ص 552)

حافظ: کوتاه کرد قصه زهد دراز من

14) عطار:گر چه ميان دريا جاويد غرفه گشتي                هشدار تا ز دريا يک موي تر نگردي(ديوان، ص 623)

حافظ:يک دم غريق بحر خدا شو گمان مبر               کز آب هفت بحر به يک موي تر شوي

15) عطار:از عشوه هاي خلق به حلقم رسيد جان              نه عشوه مي فروشم و نه عشوه مي خرم(ديوان، ص 779)

حافظ:مقصود ازين معامله بازار تيزيست                             نه جلوه مي فروشم و نه عشوه مي خرم (ديوان، ص 695)

ناگفته نماند که شخصيت عرفاني و شعري شيخ صنعان که عمدتاً پرداخته عطار است بر حافظ تأثير ماندگاري داشته و حافظ بارها به گوشه هائي از داستان او تلميح کرده است.

منبع : حافظ نامه(جلد1)- بهاءالدين خرمشاهي

بازگشت